+Vật chất có trước ý thức có sau
ĐN:Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”
ĐN: ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ não người với hàng tỉ nơ-ron thần kinh thông qua hoạt động thực tiễn, nên bản chất ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, là sự phản ánh sáng tạo thế giới vật chất..ý thức là sản phẩm của quá trình tiến hóa lâu dài chỉ có ở con người có bộ não hoạt động bình thường không bị tổn thương và sống trong xã hội
-Vật chất có trước ý thức có sau vì:
Con người là sản phẩm của quá trình tiến hóa tự nhiên lâu dài:Quá trình tiến hóa của tự nhiên diễn ra lâu dài và phúc tạp từ các thể sống đơn giản như (cô-a-sec-va)cho đến những loài có cấu tạp như(voi,gà ,kiến).Khoảng 4 triệu năm trước đây,loài người mới xuất hiện ,từ chỗ là một thực thể của tự nhiên con người vươn lên từng bước làm chủ tự nhiên .
Ý thức chỉ có ở con người có bộ não bình thường sống trong xã hội:ý thức là hình ảnh chủ quan của con người để phản ảnh thế giới khách quan.Ý thức tồn tại lệ thuộc vào con người nếu không có con người thì không có ý thức.
kết luận:Vật chất có trước, ý thức có sau.
+Vật chất quyết định ý thức(tồn tại,khuynh hướng,phương thức...),ý thức tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn.
-vật chất quyết định ý thức:
".ý thức là sản phẩm của quá trình tiến hóa lâu dài chỉ có ở con người có bộ não hoạt động bình thường không bị tổn thương và sống trong xã hội" nói như trên nghĩa là sự tồn tại của ý có sự phụ thuộc vào bộ não của con người ,khi bộ não đó bị hỏng hay bị tổn thương thì ko người đó ko thể có ý thức được.
con người phải thể hiện ý thức qua các cơ quan ,giác quan trên cơ thể thể như mắt ,mũi ,tay ,chân,...Các cơ quan đó quyết định đến tồn tại phương thức thể hiện ra ý thức.
-ý thức tác động vật chất.
.Ý thức do vật chất sinh ra và quyết định, song ý thức có tác động to lớn đối với vật chất . Biểu hiện : ý thức phản ánh hiện thực khách quan vào óc con người, giúp con người hiểu được bản chất, qui luật vật động và phát triển của sự vật, hiện tượng . Trên cơ sở đó hình thành phương hướng mục tiêu và những phương pháp, cách thức thực hiện phương hướng mục tiêu đó.
. Trong hoạt động thực tiễn, sự vật bao giờ cũng bộc lộ nhiều khả năng . Nhờ đó ý thức, con người biết lựa chọn những khả năng thực tế, phù hợp mà thúc đẩy sự việc phát triển, đi lên.
. Nói đến vai trò của ý thức đối với vật chất thực chất là nói tới vai trò hoạt động thực tiễn của con người, vì ý thức “ tự nó “ không thể thực hiện được gì hết . Mác nói “ Ý thức không thể tự đưa người ta ra khỏi trật tự, xã hội cũ “, ý thức chỉ có tác dụng đối vơí hiện thực trong thực tiễn, thông qua hoạt động thưc tiễn.
.Ý thức phản ánh sáng tạo thế giới khách quan sẽ thúc đẩy hoạt động thực tiễn phát triển và ngược lại sẽ kìm hăm sự phát triển sáng tạo của con người với thiên nhiên môi trường
Kết luận chung: Vật chất có trước, ý thức có sau, vật chất là nguồn gốc của ý thức, quyết định ý thức, song ý thức có thể tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn.