Có lẽ ai cũng đã quá quen thuộc với việc có một danh hiệu là “Danh nhân văn hóa thế giới” do UNESCO phong tặng. Tại VN, ba người được nói là được phong danh hiệu này lần lượt là Nguyễn Du, Nguyễn Trãi và Hồ Chí Minh. Mình cũng không có chút nghi ngờ gì về sự thật ấy cho đến lúc này. Một vài năm trước, theo trí nhớ của tôi, cái danh hiệu này còn được nhắc đi nhắc lại trên tất cả các phương tiện thông tin chính thống: truyền hình, phát thanh, báo chí… như một phần trong “tiểu sử”.
Nhưng thực sự thì UNESCO có một danh hiệu, xin nhắc lại là một danh hiệu, “Danh nhân văn hóa thế giới” không? Đoạn trích gây tranh cãi nằm trong phần Hoạt động Kỷ niệm của UNESCO, trong đó có việc kỷ niệm ngày sinh hoặc ngày mất của một số “great personalities”. Trong số đó là những cái tên: Phya Anuman Rajadhon (học giả Thái Lan), Thomas Müntzer (Đức), Anton Semionovitch Makarenko, Jawaharlal Nehru (Ấn Độ), Sinan (kiến trúc sư Thổ Nhĩ Kỳ). Đoạn trích về kỷ niệm 100 năm ngày sinh HCM như sau:
18.65 Centenary of the birth of President Ho Chi Minh
The General Conference,
Considering that the international celebration of the anniversaries of
eminent intellectual and cultural personalities contributes to the
realization of Unesco’s objectives and to international
understanding,
Recalling 18 C/Resolution 4.351 concerning the commemoration of the anni–
versaries of great personalities and events which have left an
imprint on the development of humanity,
Noting that the year 1990 will mark the centenary of the birth of President Ho Chi Minh, Vietnamese hero of national liberation and great man of culture,
Considering that President Ho Chi Minh, an outstanding symbol of national
affirmation, devoted his whole life to the national liberation of
the Vietnamese people, contributing to the common struggle of
peoples for peace, national independence, democracy and social
progress,
Considering that the important and many-sided contribution of President Ho Chi Minh in the fields of culture, education and the
art crystallizes the cultural tradition of the Vietnamese people which stretches back several thousand years, and that his ideals embody the aspirations of peoples in the affirmation of their cultural
identity and the promotion of mutual understanding,
1. Recommends to Member States that they join in the commemoration of the
centenary of the birth of President Ho Chi Minh by organizing
various events as a tribute to his memory, in order to spread
knowledge of the greatness of his ideals and of his work for
national liberation;
2. Requests the Director–General of Unesco to take appropriate steps to
celebrate the centenary of the birth of President Ho Chi Minh and
to lend his support to commemorative activities organized on that
occasion, in particular those taking place in Viet Nam.
Với đoạn trích dẫn “Noting that..”, người ta đã lấy đó làm bằng chứng HCM được phong danh hiệu “Danh nhân văn hóa thế giới” và “Anh hùng giải phóng dân tộc”. Trong khi đó, đoạn trích dẫn chỉ cho thấy một nhận xét, một lời miêu tả về HCM, không hề có những dấu hiệu về mặt trình bày cần phải có của một danh hiệu khi được nói đến trong một văn bản chính thức đó là được in hoa các chữ cái đầu, hoặc thêm nữa là trong ngoặc kép/ in nghiêng.Với cách trình bày đó, cách hiểu đúng hơn là văn bản đang đề cập đến HCM như anh hùng giải phóng dân tộc và danh nhân văn hóa của-Việt-Nam, của-người-Việt-Nam (Vietnamese) hơn là bất kỳ sự phong tặng nào mang tính chất quốc tế ở đây.
Nếu cứ “biên dịch” như vậy, thì thử nói đến những trường hợp khác, các danh nhân cũng được UNESCO chủ định tổ chức kỷ niệm ngày sinh/ mất cũng trong dịp này, trong phần “Calendar of anniversaries of great personalities and events“ của cùng văn bản.
Ông Phya Anuman Rajadhon, được ghi nhận là “a great scholar” có thể được người Thái cho là Học giả Vĩ đại của Thế giới do UNESCO phong tặng nhỉ? Hay ông Thomas Müntzer, “the progressive preacher”, chắc cũng phải là Nhà truyền giáo Cấp tiến của Thế giới.
Rồi ông Nehru, với hàng loạt những ghi nhận như “one of the most distinguished figures of the twentieth century, a great champion of liberation movements and international solidarity, a world leader who espoused the cause of equity among men and nations and the unity of mankind” - hẳn ít nhất phải nhận được một danh hiệu của UNESCO như Nhà Lãnh đạo Toàn cầu.
Có phải không?? Hay đó đơn thuần là những nhận định, mô tả và ghi nhận?! Thực tế, văn bản đề cập đến HCM như là anh hùng giải phóng dân tộc và danh nhân văn hóa của-Việt-Nam, cũng giống như đã nói đến Semionovitch Makarenko như nhà tư tưởng giáo dục vĩ đại của-Liên-Xô vậy (”the great Soviet writer and educational theorist”) [uầy, ông Makarenko này cũng là người tôi rất khâm phục, qua hiểu biết ít ỏi về tư tưởng giáo dục của ông ;) ].
Đến đây thì mặt tôi thẳng băng rồi. Nếu thử search trên mạng về “danh nhân văn hóa thế giới”, không có bất cứ từ tiếng anh tương đương nào ngoài “great man of culture”, hầu hết đều xuất hiện trên các trang web VN, trong đó chủ yếu lại là trên các diễn đàn thay vì các trang web chính thức của chính phủ. ..